Więźniowie Wojny: Ukraińcy w Rosyjskich Celach. Wystawa Rysunków Serhija Oficerowa.

Wraz z rozpoczęciem rosyjskiej agresji zbrojnej przeciwko Ukrainie w 2014 roku wielu Ukraińców znalazło się w rosyjskich więzieniach i aresztach śledczych, a po rozpoczęciu działań wojennych w 2022 roku skala prześladowań wzrosła wielokrotnie.

Rosja prześladuje ukraińskich jeńców wojennych i cywilów z okupowanych terytoriów: mężczyzn i kobiety, emerytów i ludzi młodych. Oskarża się ich o „terroryzm”, „dywersję” lub „szpiegostwo”. Na podstawie tych zarzutów mogą oni spędzić dziesiątki lat w rosyjskim więzieniu.

Szczególnie narażeni na przemoc ze strony rosyjskiego państwa są ukraińscy więźniowie polityczni.

O ile ukraińscy jeńcy wojenni mają szansę powrócić do Ukrainy w ramach wymiany międzypaństwowej, to w przypadku osób cywilnych międzynarodowe prawo humanitarne wymaga ich bezwarunkowego uwolnienia, a nie wymiany. W praktyce oznacza to, że wielu z ukraińskich więźniów politycznych przez lata pozostaje w rosyjskich więzieniach, nie mając realnej możliwości powrotu do domu.

Nikt nie jest w stanie podać dokładnej liczby ukraińskich więźniów przebywających aktualnie na terenie Rosji, ale według różnych szacunków sama liczba ukraińskich cywilów pozbawionych wolności przez władze rosyjskie może sięgać 16–20 tysięcy osób, a liczbę ukraińskich jeńców wojennych szacuje się obecnie na 7 tysięcy osób. Bardzo wielu ukraińskich więźniów doświadczyło tortur, przemocy o charakterze seksualnym, a także gróźb i znęcania się ze strony rosyjskich sił bezpieczeństwa.

Sytuacja na ukraińskich terytoriach okupowanych przez Rosję charakteryzuje się lekceważeniem ustawodawstwa i praw oskarżonych, nawet w porównaniu z sytuacją w samej Rosji. Formalne postawienie zarzutów często poprzedzone jest porwaniem i długotrwałym przetrzymywaniem w miejscach odosobnienia: bez uzyskania jakiegokolwiek statusu procesowego oraz z regularnym stosowaniem tortur.

Dlaczego torturuje się Ukraińców?

W celu uzyskania przyznania się do winy. Tortury to „najprostszy” sposób na uzyskanie „potrzebnych” zeznań – ludzie obciążają samych siebie, by położyć kres bólowi. Nie są znane przypadki, w których rosyjski sąd odmówiłby wydania wyroku skazującego z powodu stosowania tortur.

Dehumanizacja. Ukraińcy – zwłaszcza jeńcy wojenni – nie są postrzegani jako ludzie mający prawo do obrony i sprawiedliwego procesu sądowego, lecz jako wrogowie, których Rosja ma prawo unicestwić.

Element ludobójstwa Rosji wobec Ukrainy. Pod wpływem tortur zmusza się Ukraińców do wyrzeczenia się ukraińskiej tożsamości narodowej. Często tortury towarzyszą próbom „przekształcania” Ukraińców i zmuszenia ich do okazywania lojalności wobec Federacji Rosyjskiej oraz rosyjskich symboli państwowych. Ponadto okalecza się ludzi i łamie ich ducha, aby nawet w przypadku wymiany nie byli już w stanie powrócić na front lub do obrony cywilnej Ukrainy.

W celu ukarania. Tortury są w rzeczywistości integralnym elementem machiny represyjnej i są stosowane jako metoda karania.

W celu zastraszenia. Tortury pokazowe — wcześniej niemożliwe — stają się częścią polityki publicznej.

Niestety, możliwości adwokatów zajmujących się ochroną praw człowieka w Rosji są obecnie skrajnie ograniczone, dlatego większość Ukraińców przebywających w więzieniach w Rosji lub na terytoriach okupowanych ma do dyspozycji jedynie adwokatów z urzędu, czyli współpracujących z państwem.

Jednak prawie wszyscy więźniowie – na razie – mają możliwość czytania i pisania listów, w tym za pośrednictwem serwisów internetowych, oraz otrzymywania przesyłek.